AKTUALIZACJA KODEKSU ETYKI KONTROLERÓW

AKTUALIZACJA KODEKSU ETYKI KONTROLERÓW

AKTUALIZACJA KODEKSU ETYKI KONTROLERÓW

Najwyższe Organy Kontroli (NOK), które tworzą międzynarodową organizację zrzeszającą państwowe
instytucje kontrolne z całego świata (INTOSaI), przygotowały swój nowy kodeks etyki. Poprzedni został
przyjęty w roku 1998 i zdaniem większości członków INTOSaI wymagał aktualizacji. Na czele zespołu
przygotowującego międzynarodowy kodeks etyki stanęła polska Najwyższa Izba Kontroli.

W skład zespołu pracującego od 2013 roku nad nowym kodeksem etyki weszli obok Polaków również
przedstawiciele NOK z Wielkiej Brytanii, USa, Portugalii i Indonezji. Po trzech latach kodeks został zatwierdzony  przez Komitet Sterujący Komisji INTOSaI ds. Standardów. Jego oficjalne przyjęcie – jako
obowiązującego NOK na całym świecie standardu postępowania (ISSAI30) nastąpi podczas najbliższego
kongresu INTOSaI.

Założenia Kodeksu

Co znalazło się w przygotowanym dokumencie, który należy do standardów określających warunki niezbędne do prawidłowego funkcjonowania każdego NOK?

Przede wszystkim w wyraźny sposób określono fundamentalne wartości, na podstawie których sformułowano normy szczegółowe. Audytorzy uznali, że do budowania zaufania wśród swoich interesariuszy, czyli obywateli, przedstawicieli parlamentu, członków rządu i wreszcie kontrolowanych niezbędne ze strony noK jest postępowanie uczciwe, niezależne i obiektywne, kompetentne, profesjonalne oraz przejrzyste przy równoczesnym zachowaniu standardów dotyczących poufności.

Twórcy kodeksu etyki uwypuklili znaczenie wymogów dotyczących NOK. ich zdaniem zachowania pracowników kształtuje środowisko w jakim pracują, kultura etyczna organizacji kontrolnej, w której są zatrudnieni. Tym samym kodeks nie jest jedynie zbiorem oczekiwań etycznych wobec kontrolerów, ale obejmuje wszystkich pracowników, od szefa noK poczynając, przez kierownictwo różnych szczebli, audytorów, na pracownikach wsparcia i administracji kończąc.

W kodeksie znalazły się sformułowania, które wyraźnie rozszerzają w stosownych wypadkach konieczność kierowania się przez pracowników przyjętymi regułami także w życiu prywatnym.

INTOISAI chce, aby NOK były organizacjami modelowymi, wzbudzającymi zaufanie i wiarygodność, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania kontroli państwowej.

Fundamenty

Przyjęty zbiór pięciu fundamentalnych wartości został zdefiniowany w sposób charakterystyczny dla kodeksów zawodowych. W opisie rozumienia poszczególnych zasad skoncentrowano się więc na ich znaczeniu w procesie kontrolnym:

✓ uczciwość
to działanie w sposób prawy, wiarygodny, w dobrej wierze
i zarazem zawsze w interesie publicznym
✓ niezależność i obiektywizm
to działanie w sposób bezstronny, wykluczające okoliczności
lub wpływy, które zagrażałyby bezstronnemu osądowi
zawodowemu
✓ kompetencje
to działanie, które wyrasta ze stałego pozyskiwania i rozwijania
wiedzy i umiejętności niezbędnych do przeprowadzania
kontroli
✓ profesjonalizm
to z kolei działanie, które jest zgodne z właściwymi regulacjami
prawnymi i przyjętymi konwencjami oraz unikanie
zachowań dyskredytujących NOK
✓ poufność i przejrzystość
to działania, które muszą uwzględniać konieczność zachowania
równowagi między ochroną informacji uzyskanych
podczas kontroli a potrzebą przejrzystości i rozliczalności
zarówno NOK, jak i kontrolowanej władzy
publicznej.

Ryzyka
Dzięki tak sformułowanym fundamentom kodeksu etyki udało się nakreślić kilka podstawowych ryzyk.

✓ wpływ polityki
jest wielkim zagrożeniem dla wiarygodności kontroli
państwowej – dlatego niemal każda z organizacji krajowych
podkreśla konieczność zachowania niezależności,
zwłaszcza od kontrolowanych instytucji rządowych
✓ zabiegi podejmowane przez kontrolera
z myślą o jego interesie osobistym
np. z chęci zdobycia pracy w jednostce kontrolowanej lub
uzyskania korzystnej dla siebie decyzji administracyjnej
✓ uprzedzenia
wynikające z poprzednich kontroli lub z przekonań nieuzasadnionych
wynikami audytu
✓ wspieranie interesów kontrolowanych
może wynikać nie tylko z powodów politycznych, ale np.
z faktu wcześniejszych związków na płaszczyźnie zawodowej
kontrolera z badanym sektorem
✓ zbyt długie lub zbyt zażyłe związki
audytora z audytowanym

Oczywiście wszystkie te ryzyka mogą być rzeczywiste, albo tylko potencjalne. Ale trzeba sobie zdawać sprawę, że uporczywe i długotrwałe tolerowanie lub lekceważenie potencjalnego zagrożenia może być postrzegane przez obywateli jako naruszenie wiarygodności NO K. Kodeks etyki w wypadku wystąpienia któregokolwiek z wymienionych ryzyk lub pojawienia się innego ryzyka naruszającego fundamentalne zasady etyki kontrolerskiej rekomenduje podjęcie za każdym razem środków zaradczych.

 

Obowiązki NOK

Nowy kodeks etyki formułuje konkretne obowiązki stojące przed organizacją kontrolną, która odpowiada za stworzenie właściwego środowiska kształtującego postawy etyczne pracowników.
Jednym z najważniejszych zadań, które powinien podjąć K jest przyjęcie kodeksu, jego wdrożenie i skuteczne poinformowanie

O tym opinii publicznej. Zasady kodeksu winny być znane nie tylko kontrolerom, ale udostępnione również kontrolowanym oraz wszystkim obywatelom. INTOSAI podkreśla, że znaczenie kodeksu dla pracowników będzie wynikało z wagi, jaką przywiązuje do niego cała organizacja, a zwłaszcza jej kierownictwo. Przywódcy NOK winni przestrzeganie etyki przez wszystkich pracowników uznać za jeden z najważniejszych priorytetów. W praktyce będzie się to wyrażało w jasnym, spójnym i regularnym informowaniu o znaczeniu kodeksu dla organizacji, w dawaniu osobistego przykładu, w tworzeniu otwartego środowiska, w którym można poruszać trudne kwestie etyczne oraz zwracać uwagę na niedostatki w tym zakresie, w tworzeniu atmosfery wzajemnego zaufania, sprawiedliwego traktowania, w zdecydowanym reagowaniu na zachowania nieetyczne oraz nagradzaniu osób przestrzegających zasad, zwłaszcza w trudnych okolicznościach.

Niezbędne dla prawidłowego wdrożenia kodeksu będą szkolenia, wyjaśnienia, wskazówki i wreszcie zobowiązanie wszystkich zatrudnionych do przestrzegania reguł wprowadzonych przez przyjęty standard etyczny.

System Kontroli

Nieodzownym elementem towarzyszącym wdrożeniu kodeksu jest system kontroli, który ma pomóc w identyfikacji ryzyk, ich minimalizowaniu, wspieraniu zachowań etycznych oraz reagowaniu
na naruszenia wartości etycznych. Głównymi elementami systemu kontroli powinny być: kodeks etyki, przejrzyste i zdeterminowane przywództwo, przykład idący ze strony kierownictwa różnych szczebli
oraz monitorowanie działań na płaszczyźnie wdrażania i przestrzegania kodeksu etyki. Kodeks zwraca uwagę na istotną w procesie identyfikacji nieetycznych zachowań rolę ochrony osób, które informują o nieprawidłowościach w tej dziedzinie. organizacyjne wsparcie dla zbudowania środowiska sprzyjającego zachowaniom etycznym kodeks widzi w działaniach doradców i komisji etycznych oraz urzędników (rzeczników) zajmujących się etyką w NOK.. Przyjmowany przez INTOSAI standard w zakresie etyki wydaje się preferować utworzenie tego rodzaju stanowisk w organizacji.

Obowiązki Kontrolera

Obowiązki każdego z pracowników zostały wywiedzione z przyjętych zasad fundamentalnych. organizacja tworząc środowisko i warunki sprzyjające przestrzeganiu kodeksu etyki formułuje konkretne oczekiwania wobec kontrolerów i pozostałych osób zatrudnionych w NOK. oczywiście uszczegółowienie tych oczekiwań nastąpi w kodeksach krajowych poszczególnych organizacji kontrolnych.

Kodeks etyczny w NIK

Przyjęcie kodeksu etyki (standardu postępowania ISSAI 30) przez INTOSAI będzie skutkowało koniecznością aktualizacji istniejących dotąd kodeksów krajowych, w tym polskiego kodeksu
etyki kontrolera NIK. Dotychczasowy polski kodeks nie odbiega znacząco od nowego międzynarodowego dokumentu. Jego autorzy koncentrowali się jednak przede wszystkim na stworzeniu zbioru
zasad dla kontrolerów, pomijając w praktyce wyodrębnienie obowiązków całej organizacji i jej kierownictwa.

Kodeks etyki kontrolera NIK wyrastał z zasad ogólnych tożsamych z zaproponowanymi w nowym, międzynarodowym dokumencie. Polski kontroler powinien kierować się w swoim postępowaniu rzetelnością i uczciwością, niezależnością, obiektywizmem i bezstronnością, kompetencją i starannością, przestrzeganiem tajemnicy kontrolerskiej oraz profesjonalizmem.

Z przyjętych fundamentalnych wartości wywiedziono szereg szczegółowych reguł, jak chociażby tą, która dotyczy możliwości odmówienia polecenia niezgodnego z prawem lub konieczności potwierdzenia przez przełożonego na piśmie polecenia, co do którego kontroler ma wątpliwości.

Ważne uszczegółowienia dotyczą aktywności politycznej kontrolera. nie może on zgodnie z ustawą o niK być członkiem partii politycznej ani publicznie manifestować swoich poglądów politycznych.
Kodeks dodatkowo zabrania mu jakiejkolwiek aktywności w partiach politycznych (doradztwo, konsultacje) oraz wygłaszania poglądów politycznych, które wiązałyby się z przedmiotem kontroli. Mało tego, kodeks wzywa kontrolera do powściągliwości w demonstrowaniu znajomości z politykami, ludźmi biznesu oraz duchownymi różnych religii.

Na kontrolera nałożono obowiązek ujawnienia przełożonemu wszelkich powiązań jakie może mieć z jednostką kontrolowaną (np. zatrudnieni w niej członkowie rodziny). Kodeks zabrania kontrolerowi
akceptowania jakiejkolwiek korzyści (np. prezentu, dopłaty, obniżki, darmowego biletu wstępu itp.) ze strony jednostki kontrolowanej, a także korzystania z różnego rodzaju przysług i uprzejmości.

Polski kodeks akcentuje bardzo wyraźnie obowiązki w zakresie przestrzegania tajemnicy kontrolerskiej, milczy jednak na temat znaczenia dostępu do informacji publicznej w celu zapewnienia przejrzystości i rozliczalności NOK oraz kontrolowanej władzy publicznej.
Niewątpliwie przed polskim NIK stoi w 2017 roku bardzo ważne zadanie dotyczące aktualizacji krajowego kodeksu etyki oraz stworzenia warunków organizacyjnych sprzyjających jego wdrożeniu i przestrzeganiu.

 

Tekst Krzysztofa Kwiatkowskiego, Prezesa Najwyższej Izby Kontroli ukazał się w Raporcie Global Compact Poland „Biznes i Prawa Człowieka”.