Woda słodka, gromadzona w zasobach powierzchniowych i podziemnych, stanowi jedynie 2,5% zasobów wodnych Ziemi. Polska jest w grupie państw, którym grozi deficyt wody.

Zasoby wód powierzchniowych

Stan ilościowy

Uwzględniając warunki hydrologiczne oraz położenie geograficzne kraju w zasięgu klimatu umiarkowanego przejściowego zasoby wodne w Polsce są małe. Charakteryzuje je również znaczne zróżnicowanie przestrzenne, będące konsekwencją dużej zmienności warunków środowiska przyrodniczego, kształtujących cykl hydrologiczny. Regionalne zróżnicowanie poszczególnych elementów bilansu wodnego – opadów atmosferycznych, parowania terenowego i odpływu (powierzchniowego oraz podziemnego) wynika z heterogeniczności takich czynników jak klimat, pokrycie terenu, rzeźba terenu, w tym pasma górskie jako bariery orograficzne, budowa geologiczna i rodzaj gleb.
Ścieranie się wpływów kontynentalnych z oceanicznymi powoduje dużą zmienność sezonową i nieprzewidywalność opadów. Położenie kraju w stosunku do oceanu wpływa także na wielkość opadów, które maleją od oceanu w głąb kontynentu, z zachodu na wschód. Dlatego opady w Polsce są mniejsze niż w większości krajów europejskich. Dodatkowym problemem są występujące często w ostatnich latach bezśnieżne zimy, podczas których brak śniegu i zmagazynowanej w nim wody, zasilającej wody powierzchniowe i podziemne, niekorzystnie wpływają na zasoby wodne kraju.

Średni opad w granicach Polski w roku hydrologicznym 2016 wyniósł 698,9 mm (w przypadku uwzględnienia zlewni zasilających rzeki dopływające do Polski średni opad – 684,5 mm). Roczna suma opadów atmosferycznych charakteryzuje się znacznym zróżnicowaniem obszarowym. Najniższe wartości, poniżej 500 mm rocznie, obserwowane są na Kujawach i w Wielkopolsce, natomiast najwyższe, powyżej 1000 mm rocznie, w Tatrach oraz w części Sudetów oraz Bieszczad. Średnia wartość dla warstwy odpływu wody z terenu Polski wynosi 115,2 mm. Wielkość odpływu jednostkowego obszarów hydrograficznych również wykazuje dużą zmienność przestrzenną. Średni odpływ jednostkowy z wielolecia 1951-1990 w dorzeczu Wisły wynosił 5,54 dm3/s/km2, natomiast w dorzeczu Odry 5,3 dm3/s/ km2. Analogicznie jak w przypadku sum opadów, największy odpływ jednostkowy – ok. 12 dm3/s/km2 występuje w zlewni górskich dopływów Wisły, a najmniejszy – 4 dm3/s/km2, w zlewniach nizin środkowych, Kujaw i Wielkopolski.

Wody płynące w Polsce zasilane są zarówno spływami powierzchniowymi wód opadowych oraz roztopowych, jak i wodami podziemnymi. Połowa średniego odpływu rzekami do Bałtyku pochodzi z zasilania wodami podziemnymi. Spowodowane jest to występowaniem w podłożu porowatych utworów skalnych, zapewniających, dzięki swojej dużej przepuszczalności, niemal ciągły dopływ wód podziemnych do rzek.

W Polsce na jednego mieszkańca przypada ok. 1800 m3/rok (ilość wody odpływającej z obszaru całego kraju do morza na jednego mieszkańca, rys. 3), w trakcie suszy wskaźnik ten spada poniżej 1000 m3/rok/osobę. Biorąc pod uwagę ten wskaźnik, nasz kraj znajduje się w grupie państw, którym grozi deficyt wody. Średnia ilość wody przypadająca na jednego mieszkańca Europy jest 2,5 razy większa i wynosi ok. 4500 m3/rok.

Analizując roczną dostępność czystej wody dla Europy (rys. 4) można zauważyć, że obszary Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polski i Hiszpanii, mają średnio mniej niż 200 mm słodkiej wody dostępnej każdego roku, podczas gdy popyt na wodę jest 3-10 razy wyższy.

W wieloleciu 1951-2016 średnia wartość łącznych zasobów wód płynących w Polsce wyniosła 60 400 mln

m3. Natomiast w roku hydrologicznym 2016 łączne zasoby wód płynących wyniosły w Polsce 41 438,9 mln m3 (z tego dopływ wód spoza granic Polski wyniósł 5 073,4 mln m3, a odpływ ze zlewni znajdujących się w granicach Polski wyniósł 36 365,5 mln m3).
Analizując stan zasobów wód powierzchniowych należy pamiętać o wodach stojących. W jeziorach, zbiornikach retencyjnych oraz obszarach wodno-błotnych zretencjonowane jest ok. 40 km3 wód powierzchniowych. Potencjalna retencja powierzchniowa w 856 jeziorach o powierzchni ponad 10 ha wynosi 18,2 km3. Podobna ilość wody magazynowana jest w obszarach wodno-błotnych. Natomiast łączna objętość wody zmagazynowana w sztucznych zbiornikach retencyjnych wynosi ok. 4 mld m3, co stanowi niewiele ponad 6,5% objętości średniego rocznego odpływu z wielolecia.
Podsumowując, zasoby wód powierzchniowych w Polsce są rozmieszczone w sposób nierównomierny. Południowe obszary kraju (tereny wyżynne i górskie) charakteryzują się większą ich ilością, natomiast środkowa i północna część Polski, co wynika w szczególności z niekorzystnych warunków przyrodniczych, boryka się z ich deficytem. Zasoby wodne charakteryzuje również duża zmienność w cyklu rocznym (w porze letniej opad bywa kilkakrotnie wyższy niż zimą) oraz pomiędzy poszczególnymi latami.

Stan jakościowy

W ramach Państwowego Monitoringu Środowiska prowadzone są badania i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych (JCWP) – rzecznych, w tym zbiorników zaporowych, jeziornych, przejściowych i przybrzeżnych – i podziemnych, na jakie podzielona została sieć hydrograficzna naszego kraju, zgodnie z wymaganiami Ramowej Dyrektywy Wodnej.

W ujęciu krajowym wśród ocenionych naturalnych jednolitych części wód rzecznych 0,5% osiągnęło stan bardzo dobry a 16% dobry stan ekologiczny (spośród 1974 jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych przebadanych w latach 2011-2016). Wśród sztucznych i silnie zmienionych JCWP potencjał maksymalny osiągnęło 0,25% a dobry 9% ocenionych JCWP. Stan chemiczny badany był w 1029 JCWP rzecznych, z czego w 507 (49%) stwierdzono dobry stan chemiczny, a w 522 (51%) stwierdzono stan zły.

Oceny ogólnego stanu dokonano w przypadku 1752 JCWP rzecznych, z czego tylko w przypadku 127 (7,25%) stwierdzono stan dobry, natomiast w przypadku 1625 (92,75%) stwierdzono stan zły.

Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 2011-2016 dla jednolitych części wód jezior co najmniej dobry stan ekologiczny stwierdzono w 33,5% naturalnych jezior. Co najmniej dobry potencjał ekologiczny osiągnęło 24,5% silnie zmienionych jezior. Dobry stan chemiczny osiągnęło 80,1% przebadanych jezior a dobry stan JCWP stwierdzono w 15,7% ocenionych jezior.

W latach 2011-2016 dokonano monitorowania i oceniano jednolite części wód powierzchniowych przejściowe i przybrzeżne. Żadna z monitorowanych wód przejściowych i przybrzeżnych nie została oceniona jako będąca w bardzo dobrym lub dobrym stanie (lub maksymalnym potencjale) ekologicznym, spośród ocenianych pod tym kątem 19 JCWP. Ocena stanu chemicznego tych wód wykonana w tych samych latach wykazała, że 8 JCWP znajdowało się w stanie dobrym chemicznym a 7 w stanie poniżej dobrego.

Zasoby wód podziemnych

Stan ilościowy

Zasoby zwykłych wód podziemnych (niezaliczonych do wód leczniczych, termalnych oraz solanek) dostępne do zagospodarowania są ustalane w obszarach i jednostkach bilansowych, wyznaczanych jako wytypowane do przeprowadzania bilansu wodno-gospodarczego zlewnie rzek, będących w związku hydraulicznym z wodami podziemnymi i obejmujących strefy zasilania ujęć wód podziemnych. Zasoby dostępne do zagospodarowania ustalane są jako zasoby dyspozycyjne wód podziemnych. Zasoby dyspozycyjne wód podziemnych są ustalane w ilościach średnich wieloletnich zgodnie z przebiegiem ich odnawialności, właściwym dla warunków hydrogeologicznych panujących w jednostkach bilansowych. Są one określane metodą modelowania matematycznego przepływu wód podziemnych, prognozowanego w warunkach dopuszczalnego stopnia zagospodarowania zasobów jednostki bilansowej, z zachowaniem celów środowiskowych, wyznaczonych do osiągnięcia i utrzymania w ekosystemach chronionych. Model matematyczny jednostki bilansowej powstaje w oparciu o szczegółową analizę wyników istniejącego rozpoznania geologicznego, hydrogeologicznego i hydrologicznego, uzupełnionego dodatkowo zaprojektowanymi badaniami i pomiarami terenowymi. Wg. stanu na 31.12.2017 r. roku zasoby dyspozycyjne wód podziemnych zostały ustalone na obszarze 80% powierzchni kraju. Na pozostałej części kraju są prowadzone prace dokumentacyjne, których ukończenie nastąpi w 2019 r.
Zasoby zwykłych wód podziemnych dostępne do zagospodarowania dla obszaru całego kraju wynoszą, wg. Stanu rozpoznania na dzień 31 grudnia 2017 r., około 12,73 km3/ rok (ok. 35 mln m3/dobę). Na ich całkowitą wartość składają się:
– 9,82 km3/rok (ok. 27 mln m3/dobę) zasobów dyspozycyjnych dla obszarów o powierzchni stanowiącej łącznie ok. 80% powierzchni Polski;
– 2,91 km3/rok (ok. 8 mln m3/dobę) zasobów perspektywicznych, oszacowanych jako zasoby perspektywiczne dla pozostałej części kraju (ok. 20% powierzchni Polski), do czasu udokumentowania na tych obszarach zasobów dyspozycyjnych.
Zasilanie podziemne tworzy średnio na obszarze kraju i w przeciętnych warunkach hydrologiczno-meteorologicznych 52,5% rocznej objętości odpływu rzecznego. W okresach suszy hydrologicznej uwidacznia się spadek stanu retencji w płytkich poziomach wodonośnych o swobodnym zwierciadle, zaś przepływ rzek w okresie niżówek był tworzony wyłącznie z zasilania podziemnego. W ostatnich latach użytkowe poziomy wodonośne o zwierciadle napiętym – stanowiące główne źródło zbiorowego zaopatrzenia w wodę – nie podlegały istotnym spadkom zasobności.

Stan ilościowy

Ogólna ocena stanu jednolitych części wód podziemnych (JCWPd) składa się z oceny stanu chemicznego i ilościowego. Obie oceny są w stosunku do siebie równorzędne, a za ostateczny stan wód podziemnych przyjmuje się gorszą z tych dwóch ocen. Ocena stanu chemicznego i ilościowego JCWPd w 2016 r., wykazała dobry stan w 150 JCWPd, a słaby stan w 22 JCWPd (rys. 5). Stan dobry stwierdzono w 92,49% powierzchni dorzecza Wisły, 85,75% powierzchni dorzecza Odry, 6,58% powierzchni dorzecza Dunaju i 100% powierzchni dorzecza Łaby, Niemna i Pregoły, Dniestru, Jarft, Świeżej i Ucker. Stan słaby stwierdzono w 7,51% powierzchni dorzecza Wisły, 14,25% powierzchni dorzecza Odry i 93,42% powierzchni dorzecza Dunaju. W dorzeczach Łaby, Niemna i Pregoły, Dniestru, Jarft, Świeżej i Ucker stanu słabego nie stwierdzono.

 

Problemy związane z deficytem zasobów wodnych

W ostatnich latach problem deficytu wody i związanego z nim zjawiska suszy nasiliły się. Wynika to zarówno z nasilającej się antropopresji, jak i zmian klimatu. Powszechny, chaotyczny proces urbanizacji i towarzyszące mu uszczelnianie powierzchni zlewni przyczyniają się do zmiany bilansu zasobów wodnych. Przyspieszenie spływu wód opadowych zakłóca naturalny obieg wody w przyrodzie, w tym ogranicza zasilanie zasobów wód podziemnych.
W ostatnich latach na obszarze Polski występowały wszystkie trzy etapy suszy: atmosferyczna, glebowa i hydrologiczna. Brak wystarczającej ilości opadów i będąca jego konsekwencją susza atmosferyczna powodowała spadek stanów wód w rzekach oraz występowanie niżówek hydrologicznych na znacznych odcinkach polskich rzek. W konsekwencji zwiększył się udział zasilania cieków z zasobów podziemnych, co prowadziło do obniżenia zwierciadła wód podziemnych i występowania niżówki hydrologicznej na znacznych obszarach kraju.

Jednym z narzędzi oceny aktualnych zasobów wodnych, w tym diagnozy ich niedoborów, jest analiza klimatycznego bilansu wodnego (KBW), który jest wskaźnikiem umożliwiającym określenie stanu uwilgotnienia środowiska przy wykorzystaniu danych meteorologicznych. KBW jest określany jako różnica pomiędzy przychodami wody (w postaci opadów) a stratami w procesie parowania (ewapotranspiracja). Poniżej na rysunku 6 przedstawiony jest KBW dla okresu występowania suszy w 2018 r. Na mapie widoczna jest bardzo duża zmienność wskaźnika w poszczególnych regionach kraju.
Niekorzystna sytuacja hydrogeologiczna wynikająca z niskiego położenia zwierciadła wód podziemnych w pierwszym poziomie wodonośnym prowadziła niejednokrotnie do problemów w zapatrzeniu w wodę na terenach niezwodociągowanych, na których ludność korzysta wyłącznie z indywidulanych płytkich ujęć wód podziemnych (np. studnie kopane).
Występujące w okresie letnim niedobory wody spowodowały także znaczne straty w rolnictwie i leśnictwie. W tym roku susza rolnicza wystąpiła na obszarze całej Polski, w niemal 83% gmin, na powierzchni ponad 63% gruntów ornych. Suszę notowano we wszystkich województwach, a w 10 z nich występowała we wszystkich gminach. Wartość powstałych strat była znacząca, tylko na pomoc dla poszkodowanych rolników i hodowców ryb rząd przeznaczył prawie 800 mln złotych.

Bibliografia:
1. Gutry-Korycka M., Sadurski A., Kundzewicz Z.W., Pociask-Karteczka J., Skrzypczyk L., 2014, Zasoby wodne a ich wykorzystanie, Nauka, 1/2014, s44-98.
2. Gutry-Korycka M., 2018, Zasoby wód płynących Polski, uwarunkowania, wykorzystanie, zmiany, Warszawa, IMGW-PIB.
3. Kępińska-Kasprzak M., 2018, Susze w Polsce – podsumowanie, strona internetowa Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy: www.imgw.pl/2018/07/13/susze-w-polsce-podsumowanie/
4. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska – Dane Państwowego Monitoringu Środowiska.
5. Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej – Gospodarowanie wodami w Polsce w latach 2016-2017. Informacja ministra właściwego do spraw gospodarowania wodami.
6. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy, strona internetowa: