Stanowisko Rady ds. Klimatu przy UN Global Compact Network Poland w związku z falą upałów w Polsce

W imieniu 65 członkiń i członków Rady ds. Klimatu przy UN Global Compact Network Poland:

Ekstremalne zjawiska pogodowe, w tym fale upałów będące skutkiem zmiany klimatu, stają się jednym z najpoważniejszych wyzwań m.in. dla bezpieczeństwa zdrowotnego, gospodarczego i infrastrukturalnego państwa. Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) w swoich kolejnych raportach jednoznacznie wskazuje, że wraz z postępującym ociepleniem klimatu fale upałów będą występować częściej, będą bardziej intensywne i dłuższe, zwiększając ryzyko dla zdrowia ludzi, gospodarki oraz funkcjonowania państw. Ochrona obywateli przed ich skutkami nie jest już wyłącznie elementem polityki klimatycznej, jest obowiązkiem państwa wynikającym z odpowiedzialności za bezpieczeństwo publiczne, zdrowie i życie Polek i Polaków oraz ciągłość funkcjonowania usług publicznych. 

Fale upałów nie występują już jako pojedyncze epizody pogodowe. Rok po roku tworzą sekwencję następujących po sobie zjawisk ekstremalnych – długotrwałych okresów wysokich temperatur, suszy, gwałtownych burz, nawalnych opadów i powodzi błyskawicznych. Ich skutki prowadzą do wzrostu liczby przedwczesnych zgonów, hospitalizacji oraz interwencji medycznych. Szczególnie narażone są osoby starsze, dzieci, kobiety w ciąży, osoby z chorobami układu krążenia i oddechowego oraz pracownicy wykonujący obowiązki na otwartej przestrzeni. W praktyce oznacza to większe obciążenie systemu ochrony zdrowia, ratownictwa medycznego i pomocy społecznej. Jednocześnie spada wydajność pracy, pogarszają się warunki nauki oraz rosną nierówności społeczne wynikające z nierównego dostępu do bezpiecznych warunków życia podczas ekstremalnych temperatur. 

Jednak skutki fal upałów wykraczają daleko poza zdrowie publiczne. 

Rosnące temperatury obniżają dostępność zasobów wodnych, powodują straty w produkcji rolnej, zwiększają ryzyko pożarów oraz powodują straty w ekosystemach odpowiadających za retencję wody i stabilność klimatu lokalnego. Upały wpływają na funkcjonowanie infrastruktury transportowej poprzez deformacje nawierzchni drogowych i torowisk, ograniczają sprawność infrastruktury energetycznej oraz zwiększają zapotrzebowanie na energię elektryczną w okresach największego obciążenia sieci. W rezultacie rośnie ryzyko zakłóceń w funkcjonowaniu podstawowych usług publicznych. 

Zmiana klimatu staje się zatem czynnikiem wpływającym na bezpieczeństwo państwa w wymiarze zdrowotnym, ekonomicznym, społecznym i infrastrukturalnym. 

Nie można wycenić ludzkiego życia ani zdrowia. Można natomiast oszacować koszty bezczynności. Obejmują one rosnące wydatki systemu ochrony zdrowia, utratę produktywności gospodarki, szkody w rolnictwie, uszkodzenia infrastruktury publicznej, straty przedsiębiorstw oraz wielomiliardowe nakłady na usuwanie skutków ekstremalnych zjawisk pogodowych. Każdy rok opóźnienia działań zwiększa koszty ponoszone przez państwo, samorządy, przedsiębiorców i obywateli. Ekonomia zmiany klimatu jest jednoznaczna – koszty zaniechania są wyższe od kosztów odpowiednio wczesnej adaptacji i ograniczania emisji gazów cieplarnianych. Adaptacja zmniejsza skutki zmiany klimatu, lecz nie zastępuje działań ograniczających emisję gazów cieplarnianych. Bez szybkiej dekarbonizacji gospodarki kolejne fale upałów będą coraz częstsze i bardziej dotkliwe, a możliwości adaptacji będą stopniowo się wyczerpywać. 

 Dlatego odporność na zmianę klimatu powinna zostać uznana za jeden z filarów polityki rozwoju państwa. Oznacza to konieczność systemowego uwzględniania ryzyka klimatycznego we wszystkich politykach publicznych – od planowania przestrzennego, przez inwestycje infrastrukturalne, ochronę zdrowia, gospodarkę wodną i energetykę, po politykę mieszkaniową, edukację oraz bezpieczeństwo narodowe. Adaptacja do zmiany klimatu nie może pozostawać zadaniem jednego resortu. Jest odpowiedzialnością całej administracji publicznej. 

 Rada ds. Klimatu UN Global Compact Network Poland apeluje o pilne podjęcie skoordynowanych działań obejmujących: 

– konsekwentne ograniczanie emisji gazów cieplarnianych zgodnie z najlepszą dostępną wiedzą naukową oraz zobowiązaniami międzynarodowymi Polski, 

– włączenie odporności na zmianę klimatu do wszystkich strategicznych dokumentów rozwoju państwa oraz procesów zarządzania publicznego, w tym planowania inwestycji publicznych, planowania przestrzennego, ochrony zdrowia, gospodarki wodnej, edukacji i polityk miejskich. Działania te powinny także obejmować przyjęcie krajowego programu ochrony przed falami upałów, określającego kompetencje administracji rządowej, samorządów i służb publicznych oraz wdrożenie jednolitego systemu zarządzania ryzykiem wysokich temperatur wraz z procedurami ochrony grup szczególnie narażonych; 

– przyspieszenie inwestycji w błękitno-zieloną infrastrukturę, retencję wód opadowych, zwiększanie powierzchni zieleni oraz ograniczanie efektu miejskiej wyspy ciepła, ochronę i odbudowę ekosystemów zwiększających odporność kraju na skutki zmiany klimatu, w szczególności mokradeł, lasów, rzek i terenów zielonych o wysokiej bioróżnorodności.; 

– rozwój krajowego systemu monitorowania wpływu zmiany klimatu na zdrowie publiczne oraz gospodarkę; 

– zapewnienie stabilnego finansowania działań adaptacyjnych dla jednostek samorządu terytorialnego. 

Rada ds. Klimatu UN Global Compact Network Poland wyraża pełne poparcie dla apelu polskiego środowiska naukowego wyrażonego między innymi w Komunikacie w sprawie nienadążania z adaptacją do przyspieszającej antropogenicznej zmiany klimatu Komitetu ds. kryzysu klimatycznego Polskiej Akademii Nauk,  a także naukowców zgromadzonych w ramach Koalicji Klimatycznej i liście kierowanym do posłów przez Stowarzyszenie Pracowni na rzecz Wszystkich Istot o podjęcie zdecydowanych działań na rzecz ochrony obywateli zarówno przed skutkami zmiany klimatu, jak i przed dalszym pogłębianiem jej przyczyn. 

Deklarujemy gotowość do współpracy z administracją rządową, parlamentem, samorządami, środowiskiem naukowym oraz biznesem w opracowaniu i wdrożeniu rozwiązań odpowiadających skali współczesnych wyzwań. Polska dysponuje wiedzą, doświadczeniem i potencjałem instytucjonalnym niezbędnym do budowy odporności na zmianę klimatu. Potrzebne są decyzje odpowiadające skali zagrożenia. 

Każda fala upałów jest dziś testem odporności Państwa. Każdy rok zwłoki zwiększa liczbę osób narażonych, skalę strat gospodarczych oraz koszty, które poniosą kolejne pokolenia. Liczenie na to, że kolejny rok będzie dla nas łatwiejszy, jest naiwnością, na którą nie możemy sobie pozwolić. Od tych decyzji zależy nie tylko jakość życia obywateli, lecz także bezpieczeństwo Polski w nadchodzących dekadach.